Երբ կը պեղենք առաջին հայացքէն աղքատիկ թուացող մուսալերան խոհանոցը, կը յայտնաբերենք ազգային-աւանդական խոհանոցներուն յարիր այլազան բաղադրատոմսերու մեծ և հարուստ աշխարհ մը. պարզունակ, ժուժկալ, սննդարար և համեղ: Կը զարմացնէ մեզ մեր տատիկներու հիասքանչ ստեղծագործութիւնները. և եթէ այն անցած է դարերու փորձութիւն և հասած է մեզի իր սկզբնական տեսքով, ապա շնորհակալ պիտի ըլլանք մուսալերցի կանանց, ազգային արժեքներու պահպանման և տարածման նախանձախնդրութեան համար:  Ամենօրեայ ճաշի պատրաստութիւնը տանտիկիկնոջ` շերեփը տակաւին հարսին չյանձնած, կեսուրի պարտականութիւնն էր. ան պիտի որոշէր ճաշի ընտրութիւնը և չափը. որոշ ընտանիքներում նաև կեսրայրը դեր կը խաղար, նկատի առնելով տան գլխաւորը ըլլալու անոր հանգամանքը. հետաքրքրական է, որ իւղի օգտագործման չափը յաճախ այս վերջինս է որոշած, իր ափով տրամադրելով իւղն ու դհալ միսը: Իւղը եղած է հազուագիւտ սննդամթերք և հարուստներու խոհանոցին յատուկ. սովորական գիւղացին առօրեայ ճաշը պատրաստած է իր ձեռքով քամուած ձիթաիւղով. և ձիթաիւղի օգտագործումը կը գերակշռէ մուսալերցիներու խոհանոցում: Մուսալերան գիւղերում մսավաճառ չէ եղած, առօրեայ ճաշերում միսը հազուադէպ երևոյթ էր. այդ իսկ առիթով ճաշերու մեծամասնութիւնը՝ բանջարեղէնային և արմտիքային են. մսային ճաշերը պատրաստած են տօնական օրերուն և հարսանիքներուն: Օրինակի համար հարիսան, որն ընդունուած է համարել մուսալերցիներու ազգային ճաշը, եղած է հարսանեկան ճաշ. 1915-ի հերոսամարտէն յետոյ այն դարձած է մատաղի ճաշ և ընդհանրանալով տարածուած է, իբրև մուսալերցիներու աւանդական ճաշը. մինչդեռ հայկական աւանդական խոհանոցում ‹‹քյաշկը – հարիսան›› հինէն ի վեր համարուած է աստուածային–ծիսական կերակուր:Ձաւարը եղած է մուսալերան ճաշատեսակներու հիմքը. օրուան մէջ քանի մը անգամ նոյնիսկ պատրաստած են կորկոտով ճաշեր, մինչդեռ բրինձը հազուագիւտ էր և տօնական օրերուն համար նախատեսուած: Բազմաթիւ են ձաւարով, խոշոր և մանր կորկոտով ճաշատեսակները, փլաւներու հարուստ տեսականի ‹‹քլուր››–ներու (կոլոլակ, քյուֆթա) բազմազանութիւն, ապուրներու հետաքրքիր ընտրանի և վերջապէս՝ ‹‹կրկուտակ›› = ‹‹իչ›› = հայկական թաբուլէ աղցանը: Ի դէպ, մուսալերան խոհանոցում ‹‹ապեր›› = ապուր հասկացողութիւնը կը տարբերուի հայկական խոհանոցի ապուր = ջրալի ճաշ արտահայտութենէն. այն կը նշանակէ փլաւ. յիշեցինք արդէն, որ այն կը պատրաստուի կորկոտով, տարբեր տեսակի ‹‹կրկիւտապեր›› ՝ կորկոտով փլաւներ կան, գետնախնձորով, կաղամբով, բակլայով, սիսեռով, լուբիայով, հաւով, ևայլն. աւանդական խոհանոցներում կ’առանձնանայ խառը բանջարեղէնով փլաւը, որուն մէջ տարբեր բանջարեղէններ կը գործածուին: Իսկ ջրալի ճաշին կ’ըսեն ‹‹շուրպու›› = շորպա, շորվա, վռիկ, ապուր: Յատկանշական է մածնի և լոլիկի մածուկի խառնուրդով ապուրների առկայութիւնը: Ինչպէս հայկական աւանդական խոհանոցում, այստեղ ևս աղցանները, իբրեւ ժամանակակից ճաշատեսակի, քիչ են. եղածներն ալ պարզունակ և անխառն են. այստեղ կարող ենք յիշատակել նաև ‹‹պազրկանի›› ( պազրկանին եղած է հովիւներու ճաշ) և ‹‹թացուն›› (թացան) տարբերակները: Մեծ է թիւը կիսաջրիկ ճաշերու՝ ‹‹մանճիկ››–ներու (այս արտայայտութիւնը մեզի անցած է ֆրանսերէնէն): Տապակաները և ձուածեղը արտայայտուած է ‹‹էճճիկ›› բառով: Իւրայատուկ է հացերու տեսականին, սովորական թոնրահաց, անթթխմոր ‹‹ծեփըհուց›› (սաճի հաց), ‹‹պանրըհուց›› (պանրով հաց), ‹‹չիֆթըհուց›› (ձիթապտղով հաց), ‹‹կաթնըհուց›› և այլն: Ակնյայտ մեծ է ‹‹քլուր››–ներու (կլուր, կոլոլակ, քյուֆթա) այլազանութիւնը. և մսային և բանջարեղէնային. և միջուկով և առանց միջուկի. և կլոր և ձուաձև և տափակ: Դոլմաները կը պատրատուին և մսային և բանջարեղէնային հումքով. լցոնած և փաթթուած՝ ‹‹դիլլի››–ի (ուրարտերէն ‹‹դոլի›› բառը, որը կը նշանակէ խաղողի տերև, այստեղէն ալ դոլմա = խաղողի տերևի մէջ լցուած և փաթթուած ճաշատեսակ), կաղամբի կամ բանջարի տերևի մէջ: Բացառիկ է ‹‹փլըտուծը›› (փլած դոլման, որը դոլմայի բաղադրիչները մանրացնելով, միասին կ’եփուի). բացառիկ անոր համար, որ այդպիսի բաղադրատոմսի չենք հանդիպիր այլ խոհանոցներում. տարբեր է Տիգրանակերտի ‹‹փըթէ–փըլէ››–ն, որը փաթթուած դոլման՝ մատուցելու ժամանակ կը փլեն, վրան կ’աւելցնեն ձուածեղ և մածուն–սխտոր: Շարունակելով ճաշատեսակների դասաւորումը, աւելցնենք գառան կամ աքլորի մսով պատրաստուած սովորական հարիսայի կողքին կան նաև պահքի յատուկ կաղամբով կամ գետնախնձորով եփած հարիսան, ինչպէս նաև սուտ հարիսան՝ ընկոյզով: Մսային կերակուրներու մէջ ընդգծենք “տըպպու” – ն, որ վայրի որսի թռչունի, երբեմն ալ աքլորի, միսով եփած խաշլաման է: Ձուկը, ինչպէս նաև սունկը, կը պատրաստուի միայն տապկուած և խորովուած: Բնականաբար նաև աւանդական խորովածը՝ գառի, որսի մանր թռչունի, երբեմն ալ վարազի միսով:
Վայրի բնութեան ընձեռած բարիքներէն կան բանջարներով ՝ ‹‹խիտը›› ճաշատեսակներ: Ընկույզով անզուգական ապուր կայ՝ ‹‹փըթ – փըթ›› անուանումով. պահքի օրերուն դոլման կը փաթթուի ընկոյզի միջուկով. իսկ տօնական օրերու քլուրը կը հարստացուի մանրուած ընկոյզով: ‹‹Քըմմաուն›› թացանը կը պատրաստուի բոված ընկուզեղէնով (ընկոյզ, կաղին, պիստակ) և կուտեղէնով (դդումի, ձմերուկի, սեխի): Ինչպէս այլ խոհանոցներում, այստեղ ևս տօնական օրերուն պարտադիր է աղանձը՝ բոված արմտիքներու և ընկուզեղէնի խառնուրդը: Մեծ տեղ կը տրուի սննդամթերքի չորացման. չորցած մրգեր և բանջարեղէն, կանաչիներէն՝ անանուխ, ծիթրոն և վայրի բանջարներ: Համեմունքներէն՝ կարմիր և սև պղպեղ, քիմիոն: Ուշագրաւ է, որ սև պղպեղին անուանած են ‹‹տենըհամիմ›› ՝ տան համեմունք: Ընդեղէններէն՝ ցորենը, լուբիան, սիսեռը, ոսպը, նաև բիւիկը, որը հազուադէպ կ’օգտագործուի այլ խոհանոցներում:Այլ պահածոներ: Մածունը, եթէ այլ խոհանոցներում կը քամուի և կը չորցուի արևի տակ (չորաթան), կամ կը քամուի և աղով կը պահեստաւորուի ( աղի թան), մուսալերան խոհանոցում այն քամելուց յետոյ, մարմանդ կրակով կ’եփի մինչև թանձրանալը. այդ իսկ պատճառով կը կոչուի ‹‹իփուծ մածծաուն››: Քեսապում, քամած մածունի գնդիկները կը պահուի նաև ձիթայուղի մէջ: Խիտ եփուելու եղանակով կը պատրաստուի նաև լոլիկի կամ պղպեղի մածուկները, աւանդական ‹‹դդու››–ն, որ մեծ գործածութիւն ունի շատ ճաշերու մէջ: Պանիրներու տեսականին այլազան է. հորած պանիրին կ’ըսեն՝ ‹‹կիժժը պաներ››. խնոցու մածնաջուրը եռացնելով կը կտրուի, շոռ կը դառնայ, աղով և ծիթրոնով կը պահեստաւորուի կարասի մէջ: Արևի տակ կը չորցուի և ապակեայ շիշի մէջ կը փորփոսցնեն ‹‹սուրքի››–ն: Իսկ ‹‹խերու պաներ››–ը աղաջրի մէջ կը պահեստաւորուի: Աղաջրի մէջ պահեստաւորած են նաև ձիթապտուղը, յատուկ թակիչով ճաթեցնելով հատիկները և քանի մը օր ջուրով լուալով, դառնահամը անցընելու համար: Մակարոն որպէս պատրաստած են ալիւր–ջուր–աղ խառնուրդով խմոր. այն կը կոչուի ‹‹տըրյի››, իսկ բարակը՝ ‹‹շղայրի››, համարեայ աւանդական արիշտայի նման: Բացառութիւն է խմորով պատրաստուած ‹‹ակընջիկը››, որուն միջուկը միս է և ապուրներու մէջ կ’եփի: ‹‹Թարխանան›› արևմտեան Հայաստանի աւանդական խոհանոցներում տարածուած է. մուսալերան թարխանան կը պատրաստուի ջարդած ձաւարով և չոր անանուխով միայն, մինչդեռ Արաբկիրի և այլ խոհանոցներում տարբեր արմտիքներու խառնուրդով և թարմ կանաչիներով: Կերակուրներու թթուաշութիւնը ապահովելու համար կը գործածուի լիմոնի և ‹‹լարինջ››–ի (կիսաթթուաշ նարնջազգի) հիււթ, ազոխ (խակ խաղողի հիւթ) և նռան եփած մրգահիւթ: Բանջարեղէնը աղաջրի մէջ թթուեցնելով թուրշի կը դառնայ. հնում այն պատրաստած են սըմընտրակի (աղացած ձաւարի ալիւրանման զանգուածը) ջրով, երբեմն նաև խաղողի լրիւ ճութ դնելով թուրշիի տակառին մէջ:Վերը ակնարկեցինք ձիթաիւղի առատ օգտագործման . արդարև ձիթհանութեան աշխատանքը համատարած եղած է և իւրաքանչիւր ընտանիք իր ձէթն է պատրաստած ճզմելով և քամելով ձիթապտուղը: ‹‹Շուրուպ››–օշարակ կը պատրաստեն կարմիր թութը քամելով և եփելով արևի ճառագայթներով: Պահածոներուն մէջ յատկանշական է տարբեր անուշներու՝ ‹‹տաթլա›› պատրաստութիւնը, ինչպէս նաև պաստեղներու՝ ‹‹մըլպի››: Չամիչը կը պատրաստեն ողկոյզները մոխրաջրի մէջ թաթխելով: Թութի, խաղողի, և “աղջէյր”ի ջուրով կ’եփեն նաև բեքմեզը, որը լայն կիրառութիւն ունի քաղցրեղէնի պատրաստման մէջ. այսպէս օրինակ՝ խաւիծը, հալուան, գումբան, լանդըկը, պահքի զարտան՝ կաթնապուրը, և այլն: Անդրադառնանք նաև քաղցրեղէնի բաղադրատոմսերուն: Հինէն ի վեր կը թխուի աւանդական գումբան, որն եղած է ծիսական – հմայական հաց, այնպէս, ինչպէս տարեկանի հացը այլ շրջաններում: Այն կը պատրաստուի Սրբ. Սարգիսի տօնին առիթով, տարբեր ընկուզեղէնով և վրան ցանած քունջիթ (շուշմայ), որը կը կապուի բնութեան արգասաւորման գաղափարին: ‹‹Հարսի թրախը›› գաթայանման հաց է, որ դարձեալ ծիսական է՝ հարսանիքներուն յատուկ: Իսկ տնական ‹‹փախլաւան››՝ բարակ և նուրբ բացուած թերթիկներով մուսալերցի կնոջ շնորհքի փայլուն վկայութիւնն է: Շատ համեղ բաղադրատոմսեր են նաև տապկուած ձէթով ‹‹պուրման›› և ‹‹զըլըպիկը››: Գրեթէ բոլոր կերակրատեսակներու պատրաստման եղանակը պարզունակ է, դիւրին: Արդարև մշտազբաղ տանտիկինը, օճախի վրայ դնելով կաթսան, այն եփած է մարմանդ կրակով, համբերատարութեամբ և սիրով: Ահա և ճաշերու համեղ ըլլալու գլխաւոր գաղտնիքը: Կարևոր սկզբունք եղած է ճաշը ‹‹մէկ կաթսայ››-ի մէջ եփելը: Առհասասրակ ճաշի պատրաստութիւնը կը սկսի սոխարածով, շոգեխաշելով վրան աւելցուած բանջարեղէնը: Երբեմն ալ, օրինակ ապուրներու և փլաւներու պարագային, ձիթաիւղի մէջ կը տաղուի՝ ‹‹կը տապկըտուի›› սոխը, կամ սխտորը, երբեմն հացը, կամ լոլիկի մածուկ, նոյնիսկ չորցուած կանաչին և կ’աւելցուի եփած ճաշին վրայ:Միսով ջրիկ ճաշը առհասասրակ նախ իւղով կը տապկուի, յետոյ ջուրը կը լեցուի. իսկ եթէ կ’ուզեն խաշել, ապա առաջին եռման մսաջուրը ամբողջութեամբ կը թափուի, վրան կը լեցուի նոր տաք ջուր և կը շարունակուի պատրաստման գործընթացը: Այս եղանակով աւելի համեղ կ’ըլլայ ճաշը. իսկ իրականում, ենթագիտակցաբար կը ձերբազատուի մորթուած անասունի ժխտական էներգիայէն (ուժականութենէն), որ միսի հետ կը փոխանցուի մարդուն: Մուսալերան խոհանոցում աղը սրբացուած է. ինչպէս բոլոր հայկական շրջաններում՝ ‹‹աղ ու հաց›› հասկացութիւնը ներքին, պարտադիր սկզբունք է: Պատահական չէ, որ երբ հարսնացու-աղջիկ ընտրած են իրենց ընտանիքի համար, աղամանի մէջ դիտումնաւոր լեցուցած են աղը և այն սպառելու ընթացքին հետևած տան հետ կապուած անցուդարձերուն, այդպիսով գուշակելով տուեալ աղջկան ներգործութիւնը իրենց տան վրայ: Խոհանոցը մուսալերան կենցաղում իր ուրոյն և խնամուած տեղը կը գրաւէ: Մուսալերան բանահիւսութեան մէջ խոհանոցային սպասքը և կերակրատեսակները մեծ արձագանգ գտած են և այդպիսով շաղկապուած իրարու: ‹‹Կափարիչը գլորելով՝ գտած է իր կաթսան››,- կ’ըսէ առածը: Իսկ պարերգի մէջ կ’երգուի. ‹‹Կաթսան կ’եռայ, տուէք աղջիկը՝ թող երթայ››: Յաճախ ճաշերու և բաղադրիչներու անունները գրաբարյան հիմք ունին. օրինակ՝ բաղուրջ= բաղարջ, բիկիղ = բոկեղ, և այլն:Դարերու փորձութեան դիմակայած մուսալերան խոհանոցը դեռ կը յարատևէ և այն մէկ օղակն է աւանդութիւններուն. երբեմն կ’անտեսուին ծէսերը, մոռցուած է տարազը, նոր ճարտարապետութիւնը հնաոճ կը համարէ աւանդականը, մինչդեռ աւանդական խոհանոցը ամբողջ աշխարհում կը շարունակէ գոյատևել, նոյնիսկ զարթօնք կ’ապրի. որովհետև համերու և բոյրերու յիշողութիւնը մարդոց կը մօտեցնեն իրենց մանկութեան, այդպէս է նաև ժողովուրդներու հաւաքական յիշողութիւնը: Ազգային խոհանոցը աշխարհաընկալման իւրայատուկ տեսակ է, ինչպէս նաև միջոց՝ ճանչնալու տուեալ ժողովուրդը: |
|
ԿերակրացանկՍիրով Սոնիայից |
|
|||||||||||||
| Սոնիա Թաշճեան | ||||||||||||||||
‹‹Զի՞նչ է կաղանդ և կաղանդիկոս: Կաղանդ ամսամուտ է և կաղանդիկոս նախասկզբնակ օր տարույն››, գրում է Անանիա Շիրակացին, իր ‹‹Տիեզերագիտություն և տոմար›› գրքում:‹‹Կաղանդ›› բառը ծագել է լատինական "calendae" բառից, որը հայերենում ստացել է նոր տարվա առաջին օրվա նշանակությունը: Արդարև Նոր Տարի հասկացությունը արտահայտվում է նաև կաղանդ բառով, այդ առիթով իրար շնորհավորելու սովորույթը` կաղընդել, նվերը` կաղընչեք, իսկ երգերը` կալանդոս բառերով:Արժե հիշատակել նաև Ամանորի տարբեր արտահայտությունները. Ամանորաբեր (Ագաթանգեղոս պատմիչը այն հիշում է Վանատուր - Ամանորը նկարագրելիս), Տարեմուտ, Տարեգլուխ, Տարին Գլուխ, Տարենոր, Նոր Տարի, Նորաբեր, Նավասարդ (այս բառն առաջացել է սանսկրիտերեն ‹‹Նավասարտա›› բառից` նավա=նոր, սարդ=տարի), Ծաղկըմուտ (այս արտահայտությունը ցույց է տալիս, որ նախկինում Նոր տարի համարել են գարնանամուտը). իսկ Կաղանդի գիշերվա այլ արտահայտություններն են.- Կախանդ, Կախ կամ Կաղ, Լոլեի գիշեր, Խլվլիկ, Գոտեկախ, Կալոնտար: Գոտեկախ կամ կախանդ բառերն հավանաբար առաջացել են ‹‹կախ››, ‹‹կախել›› բառերից: Ամանորյա ծիսական մթնոլորտը ստեղծելու համար մարաններից տուն էին բերում մրգերի և չրերի շարանները և կախում առաստաղից: Կաղանդի գիշերվա սովորույթներից է նաև երեխաների խմբակային այցը հարևան տներ. երեխաները երդիկից գոտիով կախում էին իրենց գուլպաները կամ համապատասխան պարկեր, տանտիկինը իր հերթին դրանց մեջ լցնում էր միրգ, չիր և թխվացք: Ես հիշում եմ, տակավին երեք տասնամյակ առաջ այս սովորությունը շարունակվում էր մեր գյուղի` Այնճարի տներում ‹‹չանթա քարիլ ›› սովորությամբ: Հյուրասիրությունից բացի, այս երևույթի տակ պիտի նկատել վերապրուկները այն ընծայաբերման, երբ աստվածներին հաճոյանալու համար բերքի բարիքներն զոհաբերում էին, գալիք տարվա աշխատանքների և բերքի բարեհաջող լինելու ակնկալիքով: Ուրեմն, պիտի ենթադրել, որ Կաղանդին գուլպաներով տունն զարդարելու սովորույթը գալիս է հնում կատարվող այս ծիսակատարությունից:
Հնագույն մարդը, չկարողանալով բացատրել բնության օրենքները, դրանք կապում էր աներևույթ ուժերի հետ: Հեթանոսական կրոնում հավատալիքների և ծեսերի մի ամբողջական և հաջորդական շղթա է ստեղծված աշխատանքների հետ կապված.- ցանքի նախապատրաստում, ցանքի կատարում, ցանքի խնամք, բնական աղետի կանխում, բերքահավաք, վերամշակում և վերջապես` բերքի տոն: Մի խոսքով, կրոնական տարեցույցը իր մեջ ներառնում է չորս եղանակները, համապատասխան տոներով: Հասարակությունը միջոցառումներ է ձեռնարկել միահամուռ ուժերով պայքարելու բնության աղետներին, բնությունն իրեն ենթարկելու ցանկությամբ: Այս նպատակով ստեղծված ժողովրդական տոները առաջացել են հասարակության հավաքական ուժերի համախմբումից. ուրեմն, տոնի մասնակցությունը պարտադիր էր բոլորին և անհատի ձեռնպահությունը կարող էր վնասել ընդհանուրի շահերը: Կրոնական շղարշի տակ թաքնված է հասարակության նպատակադրված պայքարը` արթնացնելու մեռնող բնությունը: Հայկական դիցարանում, Նարը եղել է բնության զարթոնքի, միաժամանակ բերքերի, մայրության ու մանկության հովանավորողը: Նրան հետագային, փոխարինել է Անահիտը, որն նաև պտղաբերության դիցուհին էր: Իսկ Արա Գեղեցիկը բնության և բուսականության զարթոնքի աստվածությունն էր: և վերջապես, Ամանոր - Վանատուրը, որն մարմնավորում էր տարեգլխի ուրախությունները, այգիների և պարտեզների խնամակալն էր:
Քրիստոնեությունը Հայաստանում պետական կրոն հռչակվելուց հետո, պետական տոմարում հին տոները նորերով փոխարինելու և հարմարեցնելու անհրաժեշտությունը խիստ կարևոր էր: Թէև Ամանոր հռչակվում է Քրիստոսի ծնունդը, սակայն ժողովուրդը շարունակում է Ամանոր ընդունել իր դարավոր սովորույթը` երբ Ամանորը համընկնում էր բնության զարթոնքին` գարնան սկզբին և ապա` աշնանային բերքահավաքին, Նավասարդին: Այսպիսով, տարբեր դարերում, Նավասարդը հիշատակվել է տարվա տարբեր եղանակներին: Մինչև 1920-ականն թվականներին, Ամանորը Զանգեզուրում (նաև Մեղրի, Արցախ, Ագուլիսից մինչև Սալմաստ) սկսվում էր Նավասարդի տոնով, Նոյեմբերի 10-20-ի միջև ընկած Կիրակի օրը` Նախրաթողին: Նախրաթողը նախիրը տուն բերելու տոնն է, որով ավարտվում են երկրագործական աշխատանքները:
Նավասարդը թե՛ ժամանակի և թե՛ բովանդակության տեսակետից եկել, մոտեցել է քրիստոնեական Նոր Տարուն` Հունվարի 1-ին և իր հատկանիշները նրան փոխանցելով, ձուլվել նրա մեջ. այսպիսով, որոշ ծիսական սովորություններ նույնությամբ անցել են Ամանորի տոնին:
Ամանորը մինչև այժմ էլ հայկական տոների մեջ ամենասիրելին և ամենատարածվածն է: Իհարկե, չպիտի բացառել նաև այն իրողությունը, որ ամանորը նշվել է նաև գարնանամուտին, նոր տարվա սկիզբ ընդունելով բնության արթնացումը: Հիշենք ‹‹Ծաղկըմուտ›› արտահայտությունը, զորս Համշենում մինչև այսօր Ամանոր բառի փոխարեն օգտագործում են: Գարնանացանից առաջ, բազմաթիվ ծեսեր են կատարվել սիրաշահելու աստվածներին և բնության ուժերին, որպեսզի հովանավորեն գալիք տարվա աշխատանքները և բերքը: Այս նախապատրաստական աշխատանքները սկսում էին ամանորին և հասնում գարնանային ցանքի օրերուն:
Ամանորյա միջոցառումները սկսվում էին Դեկտեմբերի 30-31-ին ծիսական հացեր թխելով: Սյունիքում և Արցախում դրանք թխում էին Հունվարի 4-ին, Սուրմալուում և Ջուղայում` մեծ պասի կեսին: Մուսալեռում` Սուրբ Սարգիսի տոնին: Ծիսական հացերն ամբողջապես նվիրված էին գալիք տարվա հաջողություններին:
Ծիսական այս հացը կոչվում է տարեհաց (նաև տարի, տարի հաց, կրկենե, կրկենի, դովլաթ կրկենե, միջինքի կլոճ, միջնակ լոճ, գումպա և այլն...): Մինչև այսօր էլ Հայաստանի տարբեր շրջաններում շարունակվում է թխվել այն ամանորի առիթով: Տարեհացը լինում է կլոր կամ ձվաձև, մեծությունը` ըստ ընտանիքի անդամների թվին (20-35սմ տրամագծով): Տարեհացի երեսը սերմերով և մրգերով զարդարելը ընդհանուր երևույթ է և խորհրդանշում է տարվա հացի և մրգերի առատության գաղափարը: Մեջը դնում են ‹‹միջինք››՝ լոբի, սիսեռ, փոքրիկ կորիզ կամ մետաղադրամ: (Միջինքը տան այդ տարվա հարստության և բախտավորության խորհրդանշանն էր, ուտելու պահին ում բաժնի միջից դուրս գար, դրանից էլ սպասվում էր հաջողությունը):
|
 |
| ՏԱՐԵՀԱՑԵՐ |
Որոշ շրջաններում տարեհացը պատրաստելիս նախշում են երկնային մարմինների պատկերներով: Դա ապացույցն է այն բանի, որ տարեհացի ավանդությունը գալիս է շատ հնուց. այն վերապրուկն է ժայռապատկերների, որտեղ պատկերել են երկնային լուսատուները: Նմանատիպ ժայռապատկերներ հայտնաբերվել են Գեղամա և Վարդենիսի լեռներում: Հիշատակենք նաև այն իրողությունը, որ մինչև 20-րդ դարի սկիզբները ժողովուրդը պահպանել էր Ամանորի գիշերը հացատան առաստաղին աստղալից երկնակամար ստեղծելու սովորությունը, ալյուրի օգնությամբ նկարելով ծխից սևացած առաստաղին և պատերին:
Ամանորյա հացերի երկրորդ տեսակը ‹‹վասիլ››, ‹‹ասիլ›› կամ ‹‹բասիլ›› էր կոչվում. պատրաստվում էր տղամարդու, կնոջ և երեխայի պատկերներով. դեմքի վրա չամիչներ կպցված: Հավանաբար դրանք ներկայացնում էին մեռնող և հառնող աստվածությունները: Այժմ հաճախակի հանդիպում ենք խմորեղեններով զարդարված տոնածառեր: Վստահաբար այդ սովորությունը գալիս է ժողովուրդների նախնական ծիսակատարություններից:
Հացի երրորդ տարբերակը ‹‹կլկալ››-ը կամ ‹‹սամսա››-ն էր. պատրաստվում էր կենդանիների, քսակի, երկրագործական գործիքների, մազի հյուսկի (Անահիտի խորհրդանիշը), ցորենի հորի կափարիչի, և այլ պատկերներով: Ցորենի հոր խորհրդանշող կարկանդակը կլոր ձև էր ունենում, կենտրոնը` ծակ, ինչպես հորի քարե կափարիչը. դրանք զարդարվում էին ցորենով, գարիով, (հետագային քունջիթով) այլն: Ամանորին այդ հացերով կաղընդում էին միմյանց, նաև կենդանիներին, նրանց եղջյուրներին անցկացնելով շրջանակաձև կարկանդակներ: Այժմ էլ տոնական չյորակները պատրաստում ենք մեզ ավանդված հին ձևերով:
Ակնհայտ է, որ ծիսական հացերն որպես զոհաբերություն ամբողջովին նվիրված էին պտղաբերությանը, բնության մեռնող ու հառնող աստվածներին և բերքի ոգիներին: Այս տեսանկյունից պետք է բացատրել նաև Ամանորյա սեղանի վրա հատիկների և հատիկավոր կերակուրների առկայությունը:
 |
| ԱՂԱՆՁ |
 |
| ԿՃԱԽԱՇ |
Հատիկեղենով պատրաստում են նաև կճախաշը, որը կճուճի մեջ ամբողջ գիշեր թոնրում եփված տարբեր հատիկեղենի խաշն է:
 |
| ՀԱՐԻՍԱ |
Թոնրի մեջ են պատրաստում նաև ամանորյա քյաշկը կամ հարիսան, որպես նոր սկսվող տարվա երկրագործական աշխատանքների առատությունն ապահովվող խորհրդանիշ:
 |
| ԼՈԲՈՎ ԱՂՑԱՆ |
Լոռիում մի ասացվածք կա. ‹‹Նոր տարին չի գա առանց լոբու››:
Լոբով ճաշի կամ աղցանի կողքին, լոռեցիք պատրաստում են նաև գոզինախ կոչվող քաղցրավենիքը, որն մանրացված նուշ և ընկույզ է, մեղրով խառնված: Նմանատիպ է նաև Նոր Նախիջևանցիների կաղանդ քաղցրեղենը, որն հարած մեղր է աղացած ընկույզի հետ խառնած:
 |
| ԱՆՈՒՇԱՊՈՒՐ |
 |
| ՊԱՍՈՒՑ ՏՈԼՄԱ ԿԱՆԵՓՈՎ |
Եվ վերջապես, ամանորին անպայման պատրաստում են պասուց դոլման, որն իր մեջ պարունակում է 7 տարբեր հատիկներ: Պասուց, նրա համար որ քրիոտոնեական Նոր տարին պահքի օրեր են և պահքը լուծարվում է Հիսուսի ծննդյան տոնին, իսկ 7 հատիկները խորհրդանշում են 7 ասվածային թիվը, որի խորքում ընկած է աշխարհի 7 տարերքը:
Նոր տարվա սեղանի առատությունը պարտադիր էր, հավատալով որ այն կապահովի ամբողջ գալիք տարվա առատությունն ու բարեկեցությունը:Ամանորի առիթով լավ մաքրում էին տունն ու ախոռը, հագնում նոր շորեր, անասունների եղջյուրներից կարմիր ժապավեն կապում` գալիք տարին ուրախ լինելու ցանկությամբ: Իրար նվիրում էին խնձոր` մեջը մետաղադրամ խրած:Շիրակում, տարեհացը կտրելուց առաջ, տան պառավը այն վերցնելով պտըտվում էր թոնրատան երդիկի շուրջը երեք անգամ, ապա երդիկից գցում քուրսու վրա:Թիֆլիսում թխվող մարդակերպ հացերից մեկը` չիք էր կոչվում, մյուսը` էգ: Էգը պահում էին ալյուրի մեջ, որպեսզի առատանար, իսկ չիքը գցում էին ջուրը, որպեսզի անցնող տարվա նման չքանար:Ջավախքում, նոր տարվա առավոտյան նահապետական ընտանիքը հավաքվում էր. տան հայրն ու մայրը նստում էին օջախի գլուխը, մյուսները ավագության կարգով մոտենում էին նրանց, համբուրելով մեծահասակների ձեռքերը շնորհավորում ամանորը և ստանում վասիլներ, որպես նվեր: Համշենում ընդունված էր շնորհավորել ամեն ինչ. իրար շնորհավորելուց բացի, շնորհավորում էին գոմերն ու անասունները, մթերանոցները և մաղթում բախտ ու հաջողություն: Հունվարի 1-ին արգելվում էր ընկույզ կամ կաղին կոտրել, որպեսզի արորը չկոտրվեր: Հավատում էին նաև ,որ նոր տարվա առաջին 12 օրերի եղանակների նման պիտի անցներ տարվա 12 ամիսները:Կեսարիայում տան մամիկը հաց էր տանում աղբյուր և գցում գուռի մեջ, որպեսզի ‹‹կաղընտե›› ջուրին, մի ուրիշն էլ վերցնում, տալիս էր ջրի բերած անասուններին, նրանց կաղընտելու: Հաճախ նաև ջրի մեջ ալյուր կամ կորկոտ էին լցնում:Ախալքալաքում Հունվարի 1-ի գիշերը, երիտասարդները գնում էին գետ, ջրի մեջ լցնում էին ցորեն ու գարի և սրբազան ջուրը տուն բերում:Նմանատիպ սովորություն կար նաև Լոռիում. նրանք հավատում էին, որ տարեմտի կեսգիշերին գետերը կանգ են առնում մի րոպե, և ով այդ միջոցին ջուր վերցնի` կհարստանա, և ով ինչ խնդրի` կկատարվի: Այստեղ կար նաև մի ուրիշ հետաքրքիր սովորություն. հին տարվա վերջին օրը տուն էին բերում մի մեծ գերան`տարեմուտի գերանը. դրանով օջախը վառում էին նոր տարվա առաջին օրից մինչև ծննդյան երեկոն. ապա գերանի մոխիրը և խանձողները շաղ էին տալիս հանդերում, կանխելով կարկուտը և ապահովելով բերքի առատությունը: Այս սովորությունը մինչև այսօր շարունակվում է Լոռիում. այժմ օջախը վառ են պահում և տուն մտնող հյուրերին խնդրում, որ յուրաքանչյուրը մի տաշեղ գցի կրակի մեջ:Հիշեցինք, որ Կաղանդի երեկոյին երեխաները դռնեդուռ շրջելով գուլպա էին կախում երդիկից: Ավելի ուշ, այն տեղափոխվեց ծննդյան երեկո, երբ դռնեդուռ պտըտելով, երգում էին ավետելու Հիսուսի ծնունդը, ակնկալելով մրգեր, չրեր և քաղցրեղեն նվեր ստանալ: Բարեկամներ իրար տուն այցելելիս իրար նվիրում էին հատիկեղենով ճաշեր և քաղցրեղեններ: Փեսացուն իր հարսնացուին նվիրում էր խնձոր, իբրև պտղաբերության և սիրո խորհրդանիշ: Կանայք սրբազան ծառերի ճյուղերին կարմիր կտորներ և թելեր էին կապում, որպեսզի գալիք տարին ուրախ և առատ լինի, կարմիր-ուրախ-բախտավոր օրեր շատ լինեն: |
| ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏՈՆԱԾԱՌ |
Իսկ հայկական ամանորի տոնածառը զարդարվում էր չոր ճյուղի վրա գունավոր թելերից կախելով մրգեր, չրերի շարոցներ և խմորեղեն:
 |